PISA’da yükseldik, peki eğitimde?

PISA 2025 sonuçlarının açıklanmasıyla birlikte Türkiye'de eğitimde bir başarı öyküsü anlatılmaya başlandı. Ancak, matematik, fen ve okuma becerilerinde uzun dönemde ilerleme kaydeden Türkiye'nin bu başarısının, eğitim sisteminin genel sağlığını ne ölçüde yansıttığı tartışma konusu. Özellikle yapay zekanın hayatın her alanına hızla girdiği günümüzde, sadece PISA'daki sıralamaya odaklanmak yeterli mi?

Eğitimde temel soru, "Nasıl bir eğitim, nasıl bir okul, nasıl bir insan yetiştiriyoruz?" olmalı. PISA, ülkelerin rekabet ettiği bir lig tablosu olmaktan öte, eğitim sistemlerinin bazı temel niteliklerini ölçemiyor. Laik ve bilimsel eğitimden uzaklaşma, müfredatın ideolojik içeriği, öğretmen niteliği, tarikatların etkisi ve öğrencilere kazandırılan eleştirel düşünme becerisi gibi konular PISA puanlarına yansımıyor. Bu durum, bir ülkenin PISA puanları yükselirken eğitim sisteminin diğer temel niteliklerinin gerileyebileceği çelişkisini ortaya koyuyor.

Dünya genelinde de PISA 2025 sonuçları endişe verici. OECD ülkelerinde matematik ve okuma performansında ciddi düşüşler yaşanırken, öğrencilerin yüzde 20'si temel yeterlilik düzeyinin altında kalıyor. Bilgiyi yorumlama, kanıtları değerlendirme ve okuduklarının güvenilirliğini tartma konusunda zorlanan öğrencilerde "aceleci okuma" (hasty reading) gibi yeni olgular görülüyor. İnsanlık tarihinde hiç olmadığı kadar bilgiye ulaşabilen çocuklar, okuduklarını anlamakta giderek daha fazla güçlük çekiyor.

Eğitim ekonomistlerinin de vurguladığı gibi, 21. yüzyılda eğitimin başarısı sadece okulda geçirilen yıllarla değil, öğrencinin okulda ne öğrendiği ve öğrendiğini kullanabilme becerisiyle ölçülmeli. Türkiye'nin PISA başarısının madalyonun diğer yüzünde ise eğitim eşitsizliğinin büyümesi yer alıyor. Sosyoekonomik açıdan dezavantajlı gruplar ile avantajlı gruplar arasındaki fen puanı farkı, OECD ortalaması daralırken Türkiye'de açılıyor. Bu da ortalama başarı yükselirken eğitimde eşitsizliğin arttığı anlamına geliyor.

Yapay zeka hayatımıza girerken, "Okula girmeli mi?" tartışmasının gerisinde kaldık. Asıl mesele, yapay zeka ile ne yapacağımız. Bilgi, eleştirel düşünmenin temelini oluşturuyor; çocuk bilmediği konuda yapay zekanın doğruluğunu sorgulayamaz. Ancak bilgi tek başına yeterli değil. Derin okuma, kanıt arama, kaynakları karşılaştırma, doğru soruyu sorma ve kuşku duyma gibi beceriler, hem akademik hem de vatandaşlık becerileri olarak öne çıkıyor. Bu beceriler, geleceğin eğitiminde öğretmenin rolünü de yeniden şekillendiriyor.