Bacon ve idollerimiz

Filozof Francis Bacon (1561-1626) Avrupa uygarlığının entelektüel açıdan bir kriz yaşadığını ve bu krizden çıkılabilmesi için ortadan kaldırılması gereken birtakım engeller olduğunu düşünüyordu. Ona göre bu engellerin başında Ortaçağ’da bir otorite kabul edilen Aristoteles’in bilim anlayışı ve hatalı mantığı vardı.

Bacon, bilimde reform işine girişirken beşeri bilginin tüm alanlarında bir yeniden inşanın yaşamsal önem taşıdığını ifade eder. O, insan zihninin bilgiye erişmek için gerekli yeteneğe sahip olduğuna inanmaktadır. Ancak öncelikle bu yeteneğin önündeki engeller bir bir ortadan kaldırılmalıdır.

İnsan zihnindeki önyargılar, yanlış fikirler, bozuk, çarpık düşünceler temizlenmeden insanın bilgiye ulaşamayacağını söyleyen Bacon, “zihnimizde idoller var” der. Temizlenmesi gereken idoller putlardır; sağlam kavrayışa erişmemizi engelleyen doğal eğilim veya kusurlardır bunlar.

“İdol” sözcüğü bugün yaygın olarak, “çok sevilen, örnek alınan kimse” anlamında kullanılıyor. Bu sözcük Grekçe “imge” ve “suret” anlamına gelen “eidolon” sözcüğüne dayanıyor ve Bacon, idolü “dış gerçekliğe ilişkin bilgimizi bulandıran çarpıtma” anlamında kullanıyor. Filozofa göre zihnimizde bulunan idoller dört gruba ayrılıyor.

Soy idolleri: Bu idoller insan doğasında var olan, tercih ettiği şeyin doğru olduğunu kabul etmesine neden olan putlardır. İnsanlar kendi düşünce ve kararlarını destekleyen şeyleri görme, onları sevme eğilimdeyken kendi düşünlerine aykırı olan şeyleri görmezden gelme eğiliminde olurlar. Soy idolleri insan soyunda ortak bir eğilimdir.

Mağara idolleri: Bu grupta ortak eğilimden çok bireylere ait bazı kusurları öne çıkarır. Bireyden bireye değişen bazı putlardır bunlar. Aile ve okul yaşamında edindiği eğitimler sonucu ortaya çıkan önyargılar kişiyi belli bir düşünceye karşı özel bağlılığa, birtakım otoritelere yüksek değer vermeye, kendi eğitim alanının dar kalıplarından olan biteni anlamlandırmaya yöneltir.

Çarşı-pazar idolleri: Sözcüklerin insan zihnindeki olumsuz etkileridir bunlar. Gündelik yaşamda kullandığımız sözcükler muğlaktır ve biz onları gayet açık olan sözcüklermiş gibi değerlendiririz. Bacon, iki insanın aynı sözcüğü farklı anlamlarda kullanabileceği ve bunun hiç farkına varmadan konuşabileceklerini söyler. Zihindeki sözcükler çarşı pazar yerini andırırken konuştuğumuzu zannetmek pek mümkündür.

Tiyatro idolleri: Bu idol, araştırmayı ve keşfetmeyi engelleyen bir engeldir. Daha çok bilgi araştırmalarında kullanılan hatalı yöntemlerdir kastedilen. Geçmişin felsefi sistemlerindeki dogmatik bilgiler insan zihnindeki önyargıların en önemli nedenidir. Sözü edilen geçmişe ait felsefe her şeyden önce Aristoteles felsefesidir. Aristoteles’in hatalı metotlarını, ampirik okul ve batıl inançlara dayalı felsefeler alır.

Bu tespitlerin büyük bir bölümüne katılmamak mümkün değil ancak Bacon’ın şu cümlesini de hatırlamakta yarar var: “Bilgi güç içindir”’ Modern dünyada bilginin yalnızca anlamak, öğrenmek için değil, insana sağladığı güç için istendiğini söylemektedir. Oldukça tehlikeli bir istek! Bacon’ın kendi özel yaşamında da güç istemi gerekçesiyle tarihe geçmiş birtakım girişimleri olmuştur. Politikaya girmiş, bir süre sonra yeterince güçlenince birtakım yolsuzluklara bulaşmıştır. Mahkemede savunmasını verirken işlediği suçu devrin bozukluğuna bağlamış ve af dilemiştir. Yukardaki idol tespitlerinden hareketle özellikle soy ve mağara idollerinin kendisinden iş yaptığını söylememiz mümkündür.

Ne diyelim? İnsana en uzak mesafe insanın ağzıyla kulağı arasındaki mesafedir.