GODIVA Yönetim Kurulu Başkanı Murat Ülker: Modern sanat deyince ne anlıyoruz? İşte sanatın yedi anahtarı

Sanat uzun yıllar boyunca güzel olanı, yeteneğin ve tekniğin izlerini taşıyanı ve gerçekliği en iyi yansıtanı ifade etti. Bir resim ya da heykel, sanatçının ne kadar usta olduğunu gösterir, doğayı ya da insanları ne denli gerçekçi yansıtabildiğine göre değerlendirilir ve kıymet görürdü. Modern sanat akımı bu anlayışı altüst etti. Artık bir eserin anlamı sadece neye benzediğiyle değil, nasıl bir fikir sunduğuyla, nasıl bir deneyim yaşattığıyla da ilgili hale geldi. Burada bahsettiğimiz değişim oldukça büyük… Nitekim bu denli büyük değişikliklerin anlaşılması her zaman kolay olmuyor. Alışılmış figürler, hikâyeler ya da tanıdık formlar olmadan, modern sanat izleyiciyi düşündüren, bazen şaşırtan, hatta bazen rahatsız eden bir şey haline dönüşmüştür. Modern sanatı yorumlamamızı kolaylaştıracak Seven Keys to Modern Art (Modern Sanatın Yedi Anahtarı) kitabının yazarı Simon Morley bir sanat tarihçisi, akademisyen ve sanatçı. Sanatın sadece uzmanlara ait bir alan olmadığını, herkesin doğru araçlarla sanatı okuyabileceğini savunuyor, ki benim görüşüm de böyle…Morley kitapta tam olarak bunu yapıyor: Sanata daha yakından bakmayı, ona farklı açılardan yaklaşmayı ve en nihayetinde sanatın bütününde ve yaratılan eserlerin içinde yatan anlamı keşfetmeyi öğretiyor.

Morley'in kitabın anlatısını oluşturmak için kurguladığı sistem, yedi anahtar içeriyor: Tarihsel Anahtar, Biyografik Anahtar, Estetik Anahtar, Deneyimsel Anahtar, Teorik Anahtar, Şüpheci Anahtar, Piyasa Anahtarı. Yazımda tüm anahtarları açıklayıp, 7 sanatçı üzerinden de uygulamasına yer verdim. Buyurun keyifle okumaya…

Morley'in 7 anahtarı sanatın, sanatçıların ve eserlerinin farklı bir yönünü aydınlatarak okuyucuyu besliyor. Sanat eserlerini yorumlamayı tektipleştirmiyor ama kolaylaştırıyor. Her anahtarı yazar girişte açıklamış. Ama demek istediği kısaca şöyle:

Tarihsel Anahtar: Sanat eserini, dönemin sosyo-kültürel koşulları ve stilistik normları bağlamında değerlendirir. Eserin, geçmişle olan diyaloğunu ve sembolik değerini anlamaya odaklanır. Bir eserin hangi tarihsel olaylardan etkilendiği ve dönemin sanat akımlarıyla nasıl bir ilişki içinde olduğunu inceler.

Biyografik Anahtar: Sanatçının hayatı ve kişisel deneyimleri üzerinden eserlerini yorumlar, karakterinin eserlerine nasıl yansıdığını inceler. Sanatçının yaşam öyküsünün eserlerindeki izlerini takip eder ve iç dünyasını anlamaya çalışır.

Estetik Anahtar: Eserin görsel özelliklerine (çizgi, renk, form, doku vb.) odaklanır ve izleyicinin duygusal ve entelektüel tepkilerini analiz eder. Sanat eserinin saf güzellik ve form açısından değerlendirilmesini sağlar. İzleyicinin eser karşısında hissettiği duygular ve düşünceler, bu anahtarın temelini oluşturur.

Deneyimsel Anahtar: Eserin izleyici üzerindeki çoklu duyusal ve psikolojik etkilerini inceler. Sanatın evrensel duygulara nasıl hitap ettiğini keşfeder. Sanat eserinin sadece görsel değil; aynı zamanda duygusal ve psikolojik bir deneyim olarak nasıl algılandığını araştırır.

Teorik Anahtar: Sanatı, soyut fikirler ve entelektüel sorgulamalar bağlamında ele alır. Eserin, varoluş, nedensellik ve gerçeklik gibi temel sorularla ilişkisini irdeler; sanatın felsefi ve teorik boyutunu öne çıkarır. Sanat eserinin, sanatçının ve dönemin teorik yaklaşımlarıyla nasıl bir ilişki içinde olduğu analiz edilir.

Şüpheci Anahtar: Sanat eserlerine yönelik yerleşik değer yargılarını sorgular. Eserlerin kültürel ve ekonomik değerlerini eleştirel bir bakışla inceler. Aynı zamanda sanat dünyasındaki otoritelerin ve piyasanın eserler üzerindeki etkisini sorgular. Bir eserin neden değerli kabul edildiğini ve bu değerin nasıl oluştuğunu araştırır.

Piyasa Anahtarı: Sanatın kapitalist ekonomi içindeki konumunu ve sembolik değerini analiz eder. Eserlerin ekonomik sistemle olan ilişkisini ve bu sistemi nasıl etkilediğini inceler.

Bu arada Simon Morley kitabında tam 20 farklı sanatçının eserlerini incelemiş: Henri Matisse, Pablo Picasso, Kazimir Malevich, Marcel Duchamp, René Magritte, Edward Hopper, Frida Kahlo, Francis Bacon, Mark Rothko, Andy Warhol, Yayoi Kusama, Joseph Beuys, Robert Smithson, Anselm Kiefer, Barbara Kruger, Xu Bing, Bill Viola, Louise Bourgeois, Lee Ufan ve Doris Salcedo. Ben bu yazımda ilginizi çekeceğini düşündüğüm 7 sanatçıya yer verdim. Belki önümüzdeki zamanlarda diğer sanatçılar hakkında da yazarım.

1.Pablo Picasso – Bottle of Vieux Marc, Glass, Guitar and Newspaper, 1913

Pablo Picasso'nun 1913 yılında yarattığı Bottle of Vieux Marc, Glass, Guitar and Newspaper, modern sanatın dönüşümü sürecindeki oldukça önemli bir yapıt. Bu eser, Picasso'nun papiers collés (yapıştırılmış kağıtlar) tekniğini kullanarak yarattığı ilk kolajlardan biri. Kolaj, gündelik hayattan alınan malzemelerin bir araya getirilmesiyle oluşturulmuş, hem figüratif hem de soyut bir yapıya sahip. Şimdi bu eseri Simon Morley'nin yedi anahtarıyla inceleyelim:

Picasso'nun bu eserinde, 1913 yılında yaşadığı kişisel kayıplar ve sanatsal arayışları büyük rol oynar. Babasının ölümü Picasso'nun iç dünyasında derin bir iz bırakmış ve eserlerine yoğun bir duygusal boyut kazandırmıştır. Paris'te Kübizm'in öncüsü olarak yer alan Picasso, geleneksel sanat anlayışından uzaklaşarak modern sanatın temellerini atmıştır. Kolaj tekniği, onun bireysel kaygılarını modern dünyanın karmaşasıyla harmanlayarak, eserlerine hem kişisel hem de toplumsal bir boyut kazandırır.

Eserin estetik yapısı, modern sanatın yenilikçi yönlerini temsil eder. Kolajda kullanılan mavi kağıt ve gazete parçaları, hem dokusal hem de görsel bir zenginlik katar. Eser, geleneksel natürmort anlayışını parçalayarak, malzemelerin sanatsal işlevlerini yeniden tanımlar. Çizgiler ve formlar arasındaki denge, izleyicide düzen ve kaos hissini bir arada uyandırır. Picasso, bu eserinde estetik sınırları aşarak izleyiciyi görsel algının ötesine geçmeye ve sanatın anlamını sorgulamaya yönlendirir.

Bottle of Vieux Marc, Glass, Guitar and Newspaper, sanat tarihinin önemli bir kırılma noktasında yaratılmıştır. Kübizm akımının popülerleşmesiyle birlikte, sanatçılar geleneksel form ve tekniklerden uzaklaşarak modern yaşamın dinamiklerini sanatlarına yansıtmışlardır. Picasso, bu eserinde dönemin "ready-made" anlayışını benimsemiş ve gündelik nesneleri sanatsal bir bağlama taşımıştır. Dönemin önde gelen bilim insanlarından Einstein'ın görelilik teorisi, zamanın ve mekânın mutlak kavramlar olmadığı, gözlemcinin hareketine bağlı olarak değişebileceği fikrini ortaya koymuştur. Bu anlayış, hatta paradigma değişikliği, sanat dünyasında da büyük bir etki yaratmıştır. Özellikle Kübist sanatçıları perspektifi ve formu yeniden ele alma konusunda cesaretlendirmiştir.

Eserin her bir unsuru, izleyicinin algısında tanıdıklık ve yabancılık hissini bir arada uyandırır. Şişe, gazete ve gitar gibi gündelik objeler soyut bir bağlamda yeniden yapılandırılarak, izleyiciyi aktif bir katılımcı haline getirir. Eser, izleyicinin yalnızca gözlemci olmasını değil, aynı zamanda anlam arayışına girmesini sağlar. Kolajın çok katmanlı yapısı, bireysel deneyimleri sanatla ilişkilendiren bir alan yaratır.

Picasso'nun bu eseri, Ferdinand de Saussure'un işaretler teorisini görsel bir dille yeniden yorumlar. Gazete parçaları ve diğer unsurlar, hem gerçek anlamlarına hem de sanatsal bağlamdaki rollerine işaret eder. Bu farklı imgeler ve metinler, izleyiciyi gördüklerini tek bir anlam çerçevesinde yorumlamak yerine, sanatın içerdiği semboller ve bağlamlar üzerine düşünmeye yönlendirir. Görsel unsurların yalnızca yüzeyde görüldüğü gibi değil; birbiriyle etkileşim içinde farklı anlamlar taşıyabileceğini fark ettirir.

Eser, sanatın geleneksel değerlerini ve malzeme anlayışını sorgulayan bir yapıda kurgulanmıştır. Picasso, gazete ve şişe gibi sıradan nesneleri sanata dahil ederek, sanatın sınırlarını genişletmiştir. Eser, izleyiciyi sanatın doğasını yeniden düşünmeye zorlar.

Picasso'nun eserleri, modern sanatın ekonomik değerini anlamak için önemli bir referans noktasıdır. 2015 yılında Les Femmes d'Alger (Version O) adlı eseri, 179 milyon dolara sa