Epik ve kabare tiyatrosunun ustası: Haldun Taner

Türkiye'de epik ve kabare tiyatrosunun öncü ismi Haldun Taner'in vefatının üzerinden 40 yıl geçti.

Son Osmanlı Meclis-i Mebusan'ında İstanbul milletvekilliği yapmış, hukuk profesörü Ahmet Selahattin Bey ile Seza Hanım'ın oğlu olan Taner, 16 Mayıs 1915'te İstanbul Çemberlitaş'ta dünyaya geldi.

Henüz 5 yaşındayken kalp krizi nedeniyle babasını kaybeden yazar, annesiyle büyükbabası Matbaa-i Amire Müdürü İsmail Hamit Bey'in Saraçhanebaşı'ndaki konağına taşındı. Taner'in büyükannesi, teyzesi ve dört dayısıyla yaşadığı konakta, kültürel altyapı ve kişiliğinin temelleri atıldı.

Orta öğrenimini 1935'te Galatasaray Sultanisi'nde tamamlayan Taner, tatil günlerinde çalıştığı büyükbabasının Hamid Matbaası'nda, dönemin ünlü yazarlarını tanıma fırsatı yakaladı.

Haldun Taner, devletin verdiği yükseköğrenim bursuyla 1935-1938'de Almanya'da Heidelberg Üniversitesine giderek ekonomi ve politika üzerine eğitim aldı. Ağır tüberküloz nedeniyle okulunu yarıda bırakarak Türkiye'ye geri dönen başarılı yazar, 1938-1942'de Erenköy Sanatoryumu'nda tedavi gördü.

Gençlik yıllarında yazdığı skeçlerle edebiyat dünyasına adım atan yazarın "Töhmet" adlı öyküsü, 1946'da "Haldun Yağcıoğlu" takma ismiyle Yedigün dergisinde yayımlandı.

Taner'in skeç, öykü, oyun, kabare, senaryo ve hiciv türlerinde kaleme aldığı eserleri, "Yedigün", "Ülkü", "Yücel", "Varlık", "Küçük Dergi" ve "Yeni İnsan" dergilerinde yer aldı.

Eleştirmen ve yazar Konur Ertop'a verdiği röportajda hikaye yazarlığından oyun yazarlığına geçişine ilişkin Taner, şunları söylemişti:

"Kendimi pek bir yerden bir yere geçmiş saymıyorum. Görüyorsunuz ikisini de iyi, kötü birlikte götürmeye çalışıyorum. Ne var ki zaman zaman hikaye, zaman zaman da oyun yazarlığı ağır basar gibi oldu. Mesela 'Günün Adamı' adındaki ilk oyunum devrin büyüklerini küçültüyor gerekçesiyle yasaklanınca, bu ortamda piyes oynatılamayacağını anlayıp 6, 7 yıl hikaye yazdım. Oyun yazarken hikayeciliği, hikaye yazarken oyun yazarlığını bırakmadım. Bir kenara gizli gizli bir şeyler karaladım."

Taner'in siyasal politik konulu öykülerden oluşan "Yaşasın Demokrasi" adlı kitabı 1949'da okuyucuyla buluştu.

İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Alman Dili ve Edebiyatı Bölümünü 1950'de bitiren Taner, sanat tarihi kürsüsünde asistan olarak görev yaptı.

Usta edebiyatçı, 1950'de çıkardığı "Şişhane'ye Yağmur Yağıyordu" öykü kitabında yer alan aynı adlı hikayesiyle New York Herald Tribune Gazetesi'nin 1953'te düzenlediği uluslararası yarışmada birinciliğe değer görülürken, 1956'da da Varlık dergisi tarafından yılın en beğenilen öykücüsü seçildi.

Viyana Max Reinhardt Tiyatro Enstitüsüne 1954'te giderek 2 yıl eğitim gören yazar, Viyana'daki bazı tiyatrolarda reji asistanı olarak da çalıştı.

Taner'in 1954'te yayımlanan "On İkiye Bir Var" kitabı, 1955'te verilmeye başlanan Sait Faik Hikaye Armağanı'nı alan ilk eser oldu. Kitaptaki "On İkiye Bir Var" öyküsü aynı zamanda İsviçre Atlantis Yayınevinin düzenlediği "Zaman Üstüne Öyküler" yarışmasından da ödülle döndü.

Haldun Taner, 1950'den sonra İstanbul Edebiyat Fakültesi Gazetecilik Enstitüsü ile 1968'de kuruculuğunu üstlendiği Language and Culture Center Özel Tiyatro Okulu'nda (LCC) birçok öğrenci yetiştirdi.

Tiyatro çalışmalarına 1960'tan itibaren yoğunlaşan başarılı yazar, güncel olayları konu alan eleştirel oyunları sunabilmek amacıyla kabare tiyatrosunun kuruluşuna öncülük etti.

Taner, Ahmet Gülhan, Zeki Alasya ve Metin Akpınar ile 1967'de İstanbul'da Devekuşu Kabare Tiyatrosu'nu kurdu. Toplumsal ve politik taşlamaya yer veren tiyatro, kendine özgü üslubuyla geniş izleyici kitlesine ulaştı.

Münir Özkul ile 1969'da Bizim Tiyatro'yu kuran sanatçı, Ahmet Gülhan ile de 1978'de Tef Tiyatro Grubu'nu kurdu.

Usta edebiyatçı, Tercüman ve Milliyet gazetelerinde uzun yıllar köşe yazarlığı yaptı ve "Devekuşuna Mektuplar" başlığıyla çeşitli fıkralar kaleme aldı.

Oyunlarında meddah geleneği ve tuluat tiyatrosunun özelliklerinden yararlanan Taner, tiyatrodaki ilk eserlerinde de dramatik türün başarılı örneklerini verdi. Taner'in kaleme aldığı, Türk tiyatrosunda epik tiyatronun ilk örneği olan "Keşanlı Ali Destanı", Almanya, İngiltere, Çekoslovakya ve Yugoslavya'da da sahnelendi.

Atıf Yılmaz tarafından beyazperdeye aktarılan ve Cumhuriyet'in ilk yıllarından Demokrat Parti dönemine kadarki süreçleri yalın dil ve eleştirel bakışla yorumlayan oyun, 1964'te gerçekleştirilen 275 temsille büyük başarıya ulaştı.

Haldun Taner'in 1969'da çıkardığı "Sancho'nun Sabah Yürüyüşü" kitabı Bordighera Uluslararası Mizah Festivali'nde öykü ödülünü, "Sersem Kocanın Kurnaz Karısı" oyunu ise 1972'de Türk Dil Kurumu Tiyatro Ödülü'nü kazandı.

Usta edebiyatçı, öykülerinde genellikle insan ve insani değerler, doğa, yaşam, zaman, psikolojik durumlar, seçme yetisi, seçicilik özelliği ve anormallik gibi başlıklara yer verdi.

Sosyal konulara yönelen ve toplumun her kesimini öykülerinde ele almaya çalışan Taner, bireyin toplumdaki yaşam biçimlerini, toplumun değişik kesimlerden seçtiği kişilerin tutarsızlıklarını, çelişkilerini ve iki yüzlülüklerini, mizahi unsurlar ve alaycı bir üslupla anlattı. Olayı ön planda tutan ve klasik örgülü hikayeler yazan Taner, eserlerinde entrikalı, sürprizli ve güldürücü durumlara da yer verdi.

Haldun Taner, yaşamı boyunca çeşitli senaryolara imza attı, Birleşmiş Milletler UNESCO kültür komisyonlarında görev aldı.

Alçak gönüllü ve zarif kişiliğiyle tanınan yazar, 7 Mayıs 1986'da kaldırıldığı Haydarpaşa Göğüs Hastanesi'nde vefat etti. Beylerbeyindeki Küplüce Mezarlığı'nda kabri bulunan Haldun Taner'in ismi, 1988'de İstanbul Büyükşehir Belediyesi Şehir Tiyatrosunun Kadıköy sahnesine ve Caddebostan'da bir sokağa verildi.

Milliyet gazetesi tarafından 1987'den beri yazarın adına "Haldun Taner Öykü Ödülü" düzenleniyor.

Haldun Taner, öykü dalında "Şişhane'ye Yağmur Yağıyordu", "On İkiye Bir Var", "Sancho'nun Sabah Yürüyüşü", "Konçinalar", "Yalıda Sabah", "Tuş", "Yaşasın Demokrasi", "Ayışığında Çalışkur" ve "Kızıl Saçlı Amazon"a imza attı.

"Gözlerimi Kaparım Vazifemi Yaparım", "Dışardakiler", "Ve Değirmen Dönerdi", "Fazilet Eczanesi", "Lütfen Dokunmayın", "Eşeğin Gölgesi", "Zilli Zarife", "Ayışığında Şamata", "Vatan Kurtaran Şaban", "Bu Şehri İstanbul ki", "Astronot Niyazi", "Ha Bu Diyar", "Aşku Sevda", "Dev Aynası Günün Tahteravallisi", "Huzur Çıkmazı" adlı oyunları da kaleme alan Taner, düzyazı türünde ise "Yapboz Tahtası Devekuşuna Mektuplar 1", "Önce İnsan Devekuşuna Mektuplar 2", "Düşsem Yollara Yollara", "Ölürse Ten Ölür Canlar Ölesi Değil", "Hak Dostum Diye Başlayalım Söze", "Çok Güzelsin Gitme Dur", "Koyma Akıl Oyma Akıl" ve "Berlin Mektupları"nı yazdı.