Cumhuriyet İlan Edilen Gün

Yarın Cumhuriyetimizin 103. yıl dönümünü kutlayacağız. Bu önemli tarihi olayın 29 Ekim 1923'te Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde (TBMM) nasıl gerçekleştiğine dair detaylar merak ediliyor. Cumhuriyetin ilanı, "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir" ilkesiyle taçlanırken, o gün Meclis'te yaşananlar ve konuşulanlar tarihe ışık tutuyor.

Cumhuriyetin ilan süreci, 5 Ekim 1923'te Gazi Mustafa Kemal Paşa başkanlığında toplanan Halk Partisi Büyük Divanı'nda başladı. Yaklaşık 6 saat süren toplantıda, o dönemin anayasası olan "Teşkilat-ı Esasiye Kanunu"nda yapılması planlanan değişiklikler detaylıca görüşüldü. Bu kapsamda bir uzman kurul oluşturuldu ve Atatürk de bu çalışmalara aktif olarak katıldı. Atatürk, 28 Ekim 1923 gecesi, yakın çevresindeki bazı milletvekillerini Çankaya'daki bağ evine davet ederek "Yarın cumhuriyet ilan edeceğiz" müjdesini verdi ve İsmet İnönü ile birlikte son hazırlıkları tamamladı.

29 Ekim 1923 Pazartesi sabahı saat 10.00'da Halk Partisi Grubu, Başkan Fethi Okyar'ın yönetiminde toplandı. Toplantıda Bakanlar Kurulu seçimi gündeme geldi. Grup, TBMM Genel Kurulu'na sunulmak üzere bir Bakanlar Kurulu listesi hazırladı. Ancak bazı milletvekilleri, daha güçlü bir hükümetin gerekliliğini vurgulayarak Parti Başkanı Atatürk'ten açıklama talep etti. Görüşmelerin ardından Kemalettin Sami Paşa'nın sunduğu öneri kabul edildi ve Atatürk, konunun çözümü için Genel Kurul tarafından yetkilendirildi.

Atatürk, Meclis'teki bu gelişme üzerine Çankaya'daki evinden toplantı salonuna davet edildi. Kürsüye çıkarak, "Efendiler! Bakanlar Kurulu seçiminde görüş ayrılığı olduğu anlaşılmıştır. Bana bir saat kadar izin verin. Bulacağım çözüm şeklini sunarım" dedi. Bu teklifin kabul edilmesinin ardından Atatürk, bir saat içinde Meclis'teki odasında ilgili kişileri toplayarak, 28/29 Ekim gecesi hazırladığı anayasa değişikliği teklifini paylaştı ve onlarla görüştü.

Öğleden sonra saat 13.30'da Halk Partisi Genel Kurulu tekrar Fethi Bey başkanlığında toplandı. Atatürk kürsüye çıkarak, görüş ayrılığını çözecek teklifini açıkladı. "Saygıdeğer arkadaşlar! Noksan, kusur, takip ettiğimiz usul ve şekildedir. Gerçekten, mevcut Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’muza uygun bir Bakanlar Kurulu kurmaya teşebbüs ettiğimiz zaman bütün arkadaşların her biri bakanlar ve Bakanlar Kurulu seçmek zorunda kalıyor. Hepinizin birden Bakanlar Kurulu seçmek zorunda kalmanızda görülen güçlüğün çözümü zamanı gelmiştir." diyerek, hazırladığı teklifi bir kâtibe uzattı. Cumhuriyetin ilanını içeren bu anayasa değişikliği teklifi okunduktan sonra tartışmalar başladı. Sabit Bey, Hazım Bey, Yunus Nadi Bey, Vehbi Bey ve Halil Bey gibi isimlerin de dahil olduğu tartışmalarda, anayasa değişikliğinin yetkisi ve usulü üzerine farklı görüşler dile getirildi.