Doğu Almanya yalnızca Stasi’den ibaret değildi

Saksonya-Anhalt seçimlerinde Almanya için AfD'nin (Almanya için Alternatif) elde ettiği başarı, Doğu Almanya'nın (DDR) siyasi mirası ve günümüzdeki yansımaları üzerine süregelen tartışmaları daha da alevlendirdi. Bazı çevreler, AfD liderliğinin gizli gündemlerini ve faşist eğilimlerini vurgularken, diğerleri ise seçim sonuçlarını bilimsel bir analize tabi tutmak yerine, Doğu Almanya halkını ve mirasını basitçe şeytanlaştıran eski bir Batı Alman bakış açısını yeniden üretiyor. Bu indirgemeci yaklaşım, Doğu Almanya'yı "kötü", orada yaşayanları ise "demokratik olgunluktan yoksun" olarak nitelendiren derin bir önyargıyı barındırıyor.

Tarihçi ve yazar Katja Hoyer'in, 14 dile çevrilen ve Almanya'da büyük ilgi gören "Beyond the Wall" (Duvarın Ötesinde) adlı kitabı, tam da bu basitleştirici yaklaşıma karşı çıkıyor. Hoyer, çalışmasında Doğu Almanya'daki baskı, sansür, siyasi tutuklamalar ve Stasi'nin günlük yaşam üzerindeki etkisini yadsımıyor. Ancak toplumu yalnızca bu unsurlardan ibaret görmeyi de reddediyor. Kitap, insanların çalıştığını, eğitim aldığını, aile kurup çocuk yetiştirdiğini, kariyer planları yaptığını ve kültürel etkinliklere katıldığını vurguluyor. Herkesin Batı'ya kaçmaya çalışmadığını belirten Hoyer, Doğu Almanya'nın baskıcı bir rejim olmasına rağmen, istihdam, ucuz konut, yaygın kreş hizmetleri ve kadınların iş gücüne katılımı gibi alanlarda kapsamlı bir sosyal güvenlik ağı da kurduğunu ortaya koyuyor.

Hoyer'e göre, Doğu Almanların geçmişlerine dair hatıralarının çelişkili olmasının nedeni de bu karmaşık yapıdır. İnsanlar Stasi'nin baskısını veya Berlin Duvarı'nı savunmasa da, aynı zamanda düşük yaşam maliyetlerini, iş güvencesini, toplumsal dayanışmayı ve daha az metalaşmış bir yaşamı özleyebiliyor. Bu durum, "Ostalgie" (Doğu Almanya'ya duyulan nostalji) olarak adlandırılıyor ve Doğu Almanya rejimine yönelik eleştirilerle aynı anda var olabiliyor. Kitap, Doğu Almanya'yı sadece "Rusların yönettiği bir hapishane" klişesinin dışına çıkararak, Sovyet egemenliği ve savaş sonrası yıkımın zorlu koşulları altında şekillenen devletin, Batı Almanya'nın Marshall Planı desteğiyle zenginleştiği bir dönemde Sovyetler Birliği'ne tazminat ödemek ve hammadde kıtlığıyla mücadele etmek zorunda kaldığını anlatıyor.

Hoyer, bu eşitsiz başlangıcın rejim için bir meşruiyet krizi yarattığını ve devletin, yurttaşlarına sosyal güvence sunmaya çalışırken aynı zamanda onları ülkede tutabilmek için Duvar'ı inşa edip Stasi mekanizmasına dayandığını belirtiyor. Ortaya çıkan yapıyı "sosyal koruma ile siyasi kontrolün iç içe geçtiği yaldızlı bir kafes" olarak tanımlıyor. Bu karmaşıklığı kabul etmek, Doğu Almanya'yı aklamak anlamına gelmiyor; ancak Batı'nın Doğu Almanları küçümseme alışkanlığını aşmak, günümüzde AfD'ye verilen desteği anlamak açısından da büyük önem taşıyor. Birleşmeden sonra Doğu Almanların deneyimleri büyük ölçüde değersizleştirilmiş, sanayileri, hayatları ve toplumsal kazanımları "tarihin yanlış tarafında yaşanmış önemsiz bir sapma" olarak görülmüştür. Bu kaybı anlamadan, bugünkü öfkeyi yalnızca cehaletle veya demokrasi eksikliğiyle açıklamak kolaycılıktır.