Trump savaşın altında kaldı… ABD’de mutabakat zaptı şoku

ABD ve İran arasında tüm dünyanın beklediği anlaşma İsviçre’nin Cenevre kentinde düzenlenmesi öngörülen töreni beklemeden imzalandı. G7 Liderler Zirvesi için Fransa’da bulunan Donald Trump mutabakat zaptını Versay Sarayı’nda onuruna verilen yemek sırasında atarken, o ana ait görüntüler Beyaz Saray’ın sosyal medya hesaplarından paylaşıldı. İran tarafında ise anlaşmanın Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan tarafından imzalandığı duyuruldu. Arabulucu Pakistan’ın Cumhurbaşkanı Şahbaz Şerif de imzaların atıldığını açıkladıktan sonra Türkiye’ye rolü ve katkısı nedeniyle teşekkür etti. Liderlerin imzasının ardından İsviçre’de bir tören yapılıp yapılmayacağı belirsizliğini korurken, ABD basını ortaya çıkan 14 maddelik mutabakat zaptının İran’ın çıkarlarını ön plana aldığı gerekçesiyle Trump yönetimini hedef tahtasına koydu.

Üzerinde mutabakata varılan maddelerin, başta Başkan Trump ve üst düzey Amerikalı yetkililer tarafından savaşın başından bu yana dile getirilen stratejik hedeflerden uzak olduğu yorumları yapılırken, ‘O zaman savaş neden yapıldı’ sorusu ortaya çıktı.

Washington, İran’a 28 Şubat’ta başlattığı savaşa, ülkenin nükleer programını tamamen ortadan kaldırmak, balistik füze altyapısını yok etmek ve Hizbullah gibi bölgesel vekil güçlerin finansmanını sonsuza dek kesmek amacıyla başladı. Hatta öyle ki; Trump, Tahran’da bir rejim değişikliğinin olabilecek en iyi şey olduğunu söylemekten bile geri durmadı. Ancak ABD-İsrail için süreç beklendiği gibi ilerlemedi.

Anlaşmanın hemen ardından Wall Street Journal’a konuşan Trump’ın, “Rejim değişikliği hiçbir zaman umurumda olmadı. Mevcut İran yönetimi, şu ana kadar muhatap olduğumuz en rasyonel grup” şeklindeki açıklaması, müttefikleri arasında şok etkisi yarattı. Trump savaşa girerken İran’ın nükleer programının tamamen ortadan kalkacağını, uranyum zenginleştirmenin sıfırlanacağını ilan etmişti. Ancak İslamabad Mutabakatı, İran’ın mevcut nükleer statüsünü koruyor. Uranyum stoklarının geleceği ise ucu açık müzakerelere bırakıldı. ABD’nin buradaki tek çıkarı, “İran nükleer silah geliştirmeyeceğini teyit eder” maddesi oldu fakat bu ifade savaş öncesinde de Tahran’ın söylemiydi.

Başta İsrail olmak üzere bölgesel güvenliğin ana şartı olarak sunulan “İran’ın füze programının tasfiye edilmesi” hedefi, 14 maddelik metinde yer bulamadı. İran füze teknolojisini masada korudu. Öyle ki Trump son olarak bölgedeki diğer ülkelerin elinde balistik füzeler varken sadece İran’a “hayır” demenin adil olmayacağını bile söyledi. Savaş, bölgedeki Hizbullah ve Husileri bitirme hedefiyle başlamasına rağmen tam tersi oldu. ABD, İsrail’in Lübnan’daki operasyonlarını durduran bir ateşkese imza atmak zorunda kaldı.

ABD’nin elde edemediklerinin yanı sıra sahada direnen İran’ın masada kazandıkları da dikkat çekici. Mutabakat zaptında İran’ın yeniden yapılanması için 300 milyar dolar fon taahhüt edilirken nihai anlaşmanın parçası olarak BM ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı kaynaklı tüm ABD yaptırımları kaldırılacak. İran’a ait dondurulmuş varlıklar serbest bırakılacak. Anlaşma sürecinde ABD Hazine Bakanlığı İran ham petrolü, petrol ürünleri, bankacılık, sigorta ve nakliye gibi alanları için muafiyetler tanıyacak. Hürmüz’deki geçişlerin geleceği için İran ve Umman müzakerede bulunacak. Bu da Hürmüz’deki savaş öncesi statükonun İran lehine değişebileceği anlamına geliyor. İran Meclis Başkanı Muhammed Kalibaf, kazanımları, “Savaşı biz kazandık. ABD ve İsrail’i yendik” sözleriyle ifade etti. Bu arada dün akşam CENTCOM’dan yapılan açıklamada Hürmüz Boğazı’ndaki ABD ablukasının kaldırıldığı haberi de imzalar sonrasında ABD’nin attığı ilk adım oldu.

ABD-İran arasındaki mutabakat Washington-Tel Aviv arasında ipleri gerdi. Mutabakatta yer verilen Lübnan’daki saldırıların durdurulması maddesi İsrail’de rahatsızlık yarattı. Anlaşmaya rağmen dün Lübnan’ın güneyindeki Kfar Tebnit kasabasına dron saldırısı düzenleyen İsrail ordusunun Tel Aviv’den bölgede operasyonel hareket özgürlüğü talep ettiği, ABD ile de Lübnan’ın güneyindeki işgaline ilişkin kapsamlı görüşmeler gerçekleştirildiği iddia ediliyor. İsrail Diaspora Bakanı Amichai Chikli de yaptığı açıklamada, Lübnan sınırındaki BM onaylı gayriresmi hat olan ‘Mavi Hat’ gerisine çekilmenin ‘başarısızlık’ olacağını, gerektiğinde ABD’ye ‘hayır’ demeyi bildiklerini vurguladı.

ABD-İsrail arasındaki İran çatırdaması yeni değil. Son dönemde Trump ve Netanyahu arasında gergin telefon görüşmeleri yaşanmış, Trump bunları doğrulayarak İsrail’in Beyrut’a yönelik saldırılarını eleştirmişti. Wall Street Journal gazetesi de ABD tarafındaki memnuniyetsizliğin Trump ile sınırlı olmadığını iddia etti. Trump’ın yakın çevresine Netanyahu’nun ‘sürekli askeri müdahale taleplerinden bıktığını’ söylediği belirtilen haberde, yönetimdeki çoğu yetkilinin de Netanyahu’nun ülke içindeki siyasi hesapları nedeniyle savaşı uzatmaya çalıştığını düşündüğü ve bunun Washington’da hoşnutsuzluk yarattığı ileri sürüldü. Zira dün ABD Başkan Yardımcısı JD Vance de ABD’ye yönelik İsrail’deki eleştirilere İsrail Ulusal Güvenlik Bakanı Itamar Ben-Gvir ile Maliye Bakanı Bezazel Smotrich’in isimlerini vererek “9 milyonluk ülkesiniz. Karşılaştığınız her ulusal güvenlik sorununu çözmek için sadece öldürerek bir çıkış yolu bulamazsınız” ifadeleriyle sert şekilde eleştirdi. Vance ayrıca “İsrail’deki tüm bu panik havasını tuhaf buluyorum çünkü bence bu, güvensizlikten kaynaklanıyor” dedi.�