İnsan Çağı, felaketler çağı mı?

Antroposen kelimesine artık bir çoğumuz aşinayız. İnsanın yeryüzünün işleyişini değiştiren bir jeolojik kuvvet olduğunu ve yeryüzündeki etkinliği sayesinde artık yeni bir çağa geçildiğini söyleyen “antroposen” kelimesi, “İnsan Çağı” anlamına gelmektedir.

Antroposen ne zaman başlamıştır? İklim değişikliği ve ekolojik yıkımın hızlandığı, sanayi devrimi veya 1950’lerle başladığı yaygın olarak belirtilse de sözü edilen İnsan Çağı’nı, Tarım Devrimi’nden itibaren başlatan görüşler de var. Ancak başlangıç tarihi ne olursa olsun bize söylenen şeyin bir “felaketler” vurgusu içerdiği açık.

Doç. Dr. Toros Güneş Esgün şöyle diyor: “Felaket öngörülerinde bulunmanın artık ‘felaket tellallığı’ olarak görülmediği, bilakis sıradanlaştığı, hatta doğa bilimlerinden felsefe ve sosyal bilimlere kadar ‘felaket’in akademik araştırmaların popüler bir teması haline geldiği zamanlarda yaşıyoruz.”*

Her geçen yıl şiddeti artan iklim krizinin önümüzdeki yıllarda gittikçe büyüyeceği, gıda ve su krizlerinin ana gündem olacağı tüm bilim çevreleri tarafından sıkça dillendirilmekte. Artan ekolojik duyarlılık öylesine genişlemiştir ki Esgün’ün ifadesiyle, “Hatta büyük sermaye grupları bile ‘ekolojik duyarlılık’ ile iklim krizine karşı tavır takınma yarışına” girmiştir.

Sermaye gruplarının ekolojik duyarlılık yarışına girmesi oldukça önemli bir ayrıntı. Bu ayrıntı bize antroposenle kapitalosen arasındaki ayrımı verebilecek niteliktedir. Toros Güneş Esgün, dikkatimize sunduğu çalışmasında Jason W. Moore’un bazı görüşlerini öne çıkarır: Post-hümanistlerin “antroposen” isimlendirmesi insan merkezci olduğu için değil, tam tersine insanlığı temsil etme iddiasında olan ancak aslında insanlık içindeki bir azınlığı temsil eden egemen sınıfın faillerinin üzerini örttüğü gerekçesiyle hatalıdır.

Antroposen kavramsallaştırması, insan-doğa ikiliğinin artık insanın doğayla mücadele etmesine gereksinim duymayacağı şekilde insanın üstünlüğü ile sonuçlandığı düşüncesine dayanırken aynı zamanda tüm gezegeni etkileyen felaketlerden etkilenen tekil ve homojen bir özne olarak insanlıktan söz eder.

Oysa durum böyle değildir. Felaketlerin esas nedeni soyut bir insanlığın yerküre üzerindeki artan etkinliği değil, insanlığın içindeki egemen sınıf olarak burjuvazinin ve hakim ekonomik sistem olarak kapitalizmin aşırı üretim ve aşırı tüketim hırsı, “küresel birikimin temelini oluşturan karşılıksız emek”tir.

Yaygın kabul gören antroposen kavramsallaştırması insanlık adına ekolojik felaketlere karşı duran çevreci sermayenin, krizi kâr etme fırsatı olarak görenlerin daha çok işine yaramaktadır.

Esgün, “Dolayısıyla tüm dünyayı etkileyen felaketler çağını antroposen olarak değil, kapitalosen olarak adlandırmanın hem kapitalizmin sonunu düşünmek bakımından hem de felaketlerin önüne geçmek bakımdan sahici bir alternatif” oluşturabileceğini düşünmektedir.

Çalışmasında, dünya çapında küresel düzeyde kabul gören bu felaketlere ilişkin farkındalık çok uzun süredir geliştiği halde gerçek anlamda bir şeylerin değiştirilememesinin açıklaması da kapitalizm sorununu görmezden gelen bu hantallıkta yattığını belirten Esgün’e hak vermemek mümkün değil.

Ortada olan felaket, insanlığın topyekin doğa üzerinde yıkıcı baskı sergilediği ve bunun sonuçlarını yaşadığı şeklinde yorumlanamaz. Yaşadığımız felaketin nedeni kapitalizm ve onun doğa stratejisidir. Bu nedenle çözüm kapitalizmi değerlendirme hantallığının bir an önce terk edilmesi ve sorunun asıl kaynağının ekonomik sistem olduğunun farkına varılması ve sistemde yapısal dönüşüm yaratılmasıdır.

* Toros Güneş Esgün, Tinin Felaketleri: Hegel ve Antroposen/Kapitalosen Tartışmaları, ViraVerita E-Dergi: Disiplinlerarası Karşılaşmalar / Sayı 15, May, 2022.